در حال حاضر متأسفانه در سراسر ايران، قالي به سبک نايين توليد مي شود. در نتيجه بررسيهاي به عمل آمده، در زمينه علل اين گستردگي به نتايج زير رسيديم:

·         توليد کنندگان ناييني: بدين معنا که به دليل بالا بودن هزينه توليد در نايين (دستمزد بافندگان) توليد کنندگان ناييني براي به دست آوردن نيروهاي کار ارزان قيمت، به ساير نقاط کشور مراجعه نموده و ضمن آموزش شيوه ناييني به آنان با صرف هزينه تمام شده، کمتر به ارزش افزوده بيشتري دست مي يابند. اين مسئله سبب آشنايي ساير مناطق کشور با شيوه قاليبافي ناييني و در نهايت توليد آن در اين مناطق شده است.

·         محدوديت رنگ قالي نايين: به دليل محدوديت رنگ قالي نايين، بافت آن نياز به دقت زيادي (جهت تشخيص رنگها) ندارد و بافندگان مبتدي نيز داراي توان اجراي رنگبندي آن هستند.

·         به کارگيري قاليهاي معمول و آشنا در نقوش قالي نايين: آشنايي نسبي سراسر کشور با نقوش معمول (با حساسيت بسيار کم) در قالي نايين سبب تسهيل در اجراي آن گرديده است.

·         ارزش افزوده: ارش افزوده قالي نايين نسبت به توليدات ساير مناطق با شرايط يکسان، از ميزان بالاتري برخوردار است و همين مسئله سبب گرايش نواحي ديگر به توليد اين نوع از محصول گرديده است.

·         بازار فروش: در دسته بندي قالي نواحي مختلف ايران براساس ميزان بازار فروش، قالي نايين (بخصوص در گذشته) از جايگاه خاصي برخوردار بوده و در نخستين رديف هاي آن قرار مي گيرد.

گستردگي بيش از پيش فرش نايين سبب ايجاد شرايط و مشکلاتي در زمينه قاليبافي در سطح منطقه و کشور گرديده است، که عبارتند از:

1- عرضه بيش از تقاضا: در نتيجه توليد انبوه قالي به سبک نايين در سطح کشور، ميزان عرضه اين کالا بيش از ميزان تقاضا شده و اين امر سبب ايجاد مشکلاتي شده است که عبارتند از:

·         نزول قيمت محصولات: طبق اصول اقتصادي چنانچه عرضه يک کالا بيش از ميزان تقاضا براي آن باشد، قيمت کالاي مورد نظر کاهش يافته و اين در شرايطي است که نرخ تمام شده محصول ثابت و چه بسا در بسياري از موارد سير صعودي داشته است.

·         از دست دادن بازارها: در نتيجه افزايش ميزان عرضه و تکرار بيش از حد آن رغبت و تمايل خريداران محصول کاهش يافته و در نتيجه منجر به از دست دادن بازارها مي گردد.

2- عدم توانايي توليد قالي اصيل نايين در ساير نقاط کشور: شرايط جغرافيايي منطقه نايين شامل آب و هوا، ميزان رطوبت موجود در هوا، ترکيب شيميايي آب وحتي پوشش گياهي و جانوري منطقه، سبب ايجاد کيفيت خاصي در قالي نايين شده که دستيابي به اين کيفيت در ساير مناطق جغرفيايي با توجه به تغيير شرايط مذکور غير ممکن گرديده است.

3-نزول کيفيت محصولات: با بالا رفتن سطح کمي توليدي محصول و عدم حضور کارشناسان تعيين کيفيت و مرغوبيت محصولات (در داخل و خارج از کشور) و عدم آشنايي خريداران با نحوه تشخيص مرغوبيت محصول و نيز با توجه به اين نکته که توليد محصول مرغوب نياز به هزينه اوليه و زمان بيشتر و در نتيجه قيمت تمام شده بالاتري دارد، سبب شده تا توليد کنندگان (با توجه به عدم وجود تفاوت قابل توجه در نرخ فروش) تمايلي به توليد محصول مرغوب (فرش اصيل نايين) نداشته باشند. و تمامي اين مسائل در نهايت منجر به نزول کيفيت قالي نايين گردد.

امروزه در بخشها و دهات حومه نايين از جمله تودشک که فرشهاي مرغوبي در آن بافته مي شود، دربرخي ديگر از بخشهاي استان اصفهان از جمله اردستان و بيابانک و حتي مناطقي دورتر مانند طبس (استان خراسان) و قزوين فرشهايي با متابعت از طرح و تکنيک بافت نايين توليد و به بازارهاي منتظر و مشتاق عرضه مي شود.
آنچه در روستاهاي جنوبي و شرقي و شمالي نايين بافته مي شود دقيقاً در گستره نفوذ فرهنگي فرش نايين است. هنگامي که اين فرش از «خور» به سوي طبس و کاشمر و سبزوار حرکت مي کند به نوعي رفتهرفته از کيفيت تهي مي شود.
در بافرون، جشوقان، تودشک زفره (در روستاي مارشينان) و جندق فرشهايي مرغوب و با کيفيت عالي بافته مي شود. اما در مناطق خور، ارديب، گرمه و مهرجان فرشها کيفيت نازتري مي يابند. در مسير خور به طبس نيز کيفيت فرش به علت استفاده از پشمها و رنگهاي نا مرغوب و جفتي بافي پايين آمده است.
در روستاي فرخي نيز فرشبافي رواج دارد که قاليبافي آنها در حد متوسط است. ارديب و عروسان نيز قاليبافي متوسطي دارند ولي بهترين فرش منطقه از آن جندق است که در آنجا فرش ابريشمي نيز بافته مي شود.
روستاهاي اطراف نايين در مسير نطنز، نظير جشوقان چو، (گش کو، جوشقان کوچک)، رحيم آباد، ورزنه، حزن آباد، اوشن بادافشان، ميلاجرد، کوشکويه سگزي ومزرعه شور عموماً قاليبافي وجود دارد.
به موازات حرکت از طرف روستاهاي خور در مسير بياذه، فقر طبيعي منطقه همراه با عوامل فرهنگي بر کيفيت بافت قالي اثر مي گذارد که از آن نمونه مي توان به پشم هاي نامرغوب و جفتي بافي اشاره کرد.
در منطقه تودشک، رنگرزي نيز رواج دارد، البته در سالهاي اخير استفاده از رنگهاي شيميايي همراه با قرمز دانه نيز در اين مناطق رواج يافته است، که اين امر مي تواند يکي از دلايل گريش رنگهاي شفاف و ياقوتي به دست آمده از قرمز دانه به سمت رنگ قهوه اي باشد.

در نايين برخلاف بسياري از مناطق ديگر کشور، قالي از ابعاد خاصي تبعيت ننموده و قالي اين منطقه در اندازه هاي بسيار متنوعي توليد مي گردد.
چنانکه ملاحظه مي گردد ابعاد در قالي نايين تابع هيچ اصل ثابتي نيست و اين مهم يکي از خصوصيات فرش اين منطقه است.
با توجه به توضيحات مذکور تعيين رجشماري خاص جهت ابعادي معين (در قالي نايين) توسط طراح و بر روي نقشه غير ممکن بوده و طراحان تنها براساس تهداد گره مورد نظر در عرض و طول قالي، ابعاد نقشه را تعيين مي نمايند و حال توليد کننده مي تواند نقشه مذکور را براساس تقسيم بنديهاي خاص خويش بر روي چله مورد نظر: 4لا، 6لا و با 9 لا پياده نمايد. بدين ترتيب طبق نقشه اي واحد محصولاتي با ابعاد و رجشمار و انواع گوناگون توليد مي گردد و همچنين در هر يک از اين انواع چله ها نيز با تغيير ميزان تراکم تارها طبق سليقه شخصي، مي تواند با نقشه اي ثابت و يک نوع چله، قاليهايي با ابعاد و تراکم (رجشمار) متفاوت توليد نمايد.

ابعاد متداول فرش نايين

·         9060   

·         12090     

·         180120

·         200120

·         200130

·         210130

·         230150

·         280170

·         280180

·         300200

·         330220

·         400300

·         430300

·         1000600

 

با وجود شاخص بودن طرح فرشهاي نايين، اگر هويت واقعي اين فرش را از آن رنگ آميزي آن ندانيم، نقض غرض کرده اييم. اين نوع رنگ آميزي که عموماً به مدد قابليت رنگ هاي طبيعي و گياهي و به دست رنکرزان ماهر ناييني بر اين فرش حاصل مي شود، کاملاً از رنگ آميزي فرش هاي ساير نقاط ايران، به خصوص فرش هاي رنگين عشايري و روستايي و نقوش پر و رنگ آميزي متراکم فرش هاي تبريز و حتي اصفهان قابل تشخيص است.
مشخصه هاي رنگ آميزي فرش هاي نايين، که قسمت عمده ي شهرت خود را مديون آن است، زمينه ي رنگي از نوع روشن و مات است که همراه با طرافت و دقت در بافت به نقوش متراکم و پر از پيچش سنتي، آرامشي شگفت انگيز مي دهد. اگر اين کيفيت را يکي از دلايل اصلي نفوذ فرش نايين در بازارهاي جهان بدانيم، شايد تعبير روان شناسانه ي اين امر آن باشد که رنگ هاي زيبا و آرامش بخش و رؤيا گونه ي فرش نايين به نوعي در تعديل هيجان هاي فرساينده ي زندگي امروز مؤثر است.
با توجه به اين که فرش نايين فاقد قدمت، يا حداقل مدارک مستندي است که دلايل اين گونه رنگ آميزي را توجيه کند، مي توان اين کيفيت را مديون آرامش حسزت انگيزي دانست که در فضاي اين شهر کوچک احساس مي شود.

براساس شواهد موجود، اولين طرحهاي قالي منطقه نايين از اصفهان و بيشتر از تهران (مرکز هنرهاي زيبا) به صورت مدادي تهيه شده و در نايين رنگ آميزي مي شد. البته هنر رنگ و نقطه نمودن نقشه قالي نيز توسط مردي به نام مدرسي که از يزد به نايين آمده و در ضمن اولين عکاسي اين شهر نيز بود، به نايين راه يافته است.

اصلي ترين طرح هاي مورد استفاده در فرش نايين طرح هاي شناخته شده يي نظير شاه عباسي، لچک ترنج با استفاده از ترکيبات اسليمي، ختايي و به طور کلي نقوشي است که با سنتي ترين طرح هاي ايراني بستگي دارد. استفاده ي مناسب از طرح هاي سنتي همراه با رنگ آميزي خاص فرش هاي نايين، هويتي خاص و جهاني براي اين فرش ها تأمين کرده است. از نقوش سنتي ديگري که از آنها استفاده هايي هنرمندانه در فرش نايين شده است مي توان به نقش گنبد (سقفي)، حاج خانمي، درختي، قابي، محرابي، محرمات، افشان، لچک ترنج و کتيبه يي و تاريخي اشاره کرد.

با آن که کوچکي شهر و محدوديت و سابقه ي اندک توليد، مانع از آن است که از طراحي گسترده و طراحان صاحب نام و متعدد، نظير آنچه در اصفهان و تبريز ديده مي شود سراغ بگيريم، بايداذعان کنيم که توليد کنندگان و طراحان فرش نايين، زيباترين و دلپذيرترين موارد استفاده و بازسازي طرح هاي رايج در مناطق قالي بافي ديگر را برفرش خويش نشان داده اند. با اين وصف برخي زمزمه هاي سال هاي اخير، داير بر يکنواخت بودن فرش هاي نايين، توليد کنندگان اين فرش را بر آن داشت که به ايجاد برخي نوآوري ها و استفاده از نقوش متنوع تر دست بزنند، که از جمله ي آنها، علاوه بر استفاده ي بيشتر از نقوش سنتي، بافت فرش هاي کناره، دايره، شش گوش، و هشت گوش است. در غالب اين طرح ها، ظرافت و پرکاري قلم طراحان ناييني، روح و هويت خاص فرش هاي نايين را تضمين کرده است.

نتايج تحقيقات به عمل آمده نشان دهنده آن است که کليه طرحهاي مورد استفاده در بيشتر مناطق قاليبافي کشور (به استثناي طرحهاي خاص برخي از مناطق) در نايين مورد استفاده بوده و معرفي تمامي طرحهاي به کار رفته در فرش اين منطقه، نيازمند معرفي غالب طرحهاي مشخص قاليهاي کشور مي باشد. با اين وجود طرحهاي قاليهاي نايين عمدتاً بصورت لچک و ترنج بوده و استعمال ساير طرحها کاربرد کمتري دارد. با توجه به طرح و نقش قالي هاي قديمي موجود در نايين و اظهارات صاحبنظران مي توان طرحهاي اصيل فرش اين منطقه را چنين برشمرد: لچک و ترنج، افشان، برگردان، ابري، ماهي درهم، خشتي، شکارگاه اژدري، پنجه گرگي، حاشيه حاج احمدي، قاب قلمدون، بند اسليم، و از ديگر طرحهاي جديدتر مورد استفاده در اين منطقه مي توان از: طرحهاي مهندسي و گنبدي، قاب درختي، بته جقه، گل فرنگ و نقشه غلط نام برد.

لکن با وجود تمامي نقوش مذکور، مهمترين و اصلي ترين طرح مورد استفاده در اين شهرستان همان لچک و ترنج بوده و از تنوع بسيار بالايي برخوردار است و اصولاً فرش نايين به لچک و ترنج شناخته شده است. شايد به دليل استفاده شديد از اين قالب باشد که قالي اين منطقه به عنوان فرش زير پايي معروف شده است. در بررسي نقوش مختلف به کار رفته در قالي نايين به نتايج زير مي رسيم:

1. تمايل شديد به سوي طبيعت و گل و گياه: در قالي اين منطقه استفاده از نقوش ختائي و شاه عباسي و گل و برگهاي طبيعي به وفور ديده مي شود. و اين دليل جغرافياي کويري منطقه و عدم دسترسي به چنين زيباي هايي در طبيعت اطراف باشد. چنانکه در تاريخ و هنر جهان نيز شاهديم که بشر آنچه را که در آرزوي آن است در قالب هنر وارد محيط زندگي خود مي نمايد.

موضوع مستتر در سراسر آنها مفهوم ديرينه باروري است، و همه عناصر از وفور بازتاب طبيعت و يک باروري حکايت مي کنند که در باغ سر سبز، يا در باغ بهشت ممکن است يافت شود. اين همان چيزي است که سرزمين نيمه خشک ايران در آرزوي آن بسر مي برد. اگر چه بندرت به آن دست مي يابد. چنين نمادي در يک شهر کويري مانند نايين، که در سر حد بقاء وتهديد حرارت صحرايي داغ و بي حاصل بوده است، معنايي بس گيرا بخود مي گيرد.

2. عدم تمايل به شمايلگري: يکي از مشخصات اساسي نقوش قالي نايين عدم تمايل آن به سوي شماليگري است. در نمونه هاي بسيار نادري نيز که هم اکنون ديده ميشود، ضعف شديد در کار تمام شده، موجب عدم تمايل به ادامه اين کار شده و اين در شرايطي است که درمناطق همجوار اين منطقه، مراکز چهره بافي چون اصفهان وجود دارد. در پاسخ دليل اين مطلب به نتايج زير دست يافته ايم.

1. 2) وجود محدوديت شديد رنگي در رنگ بندي قالي نايين: بافت چهره نياز به تنوع رنگي بسيار بالا و حساسي دارد و اين در شرايطي است که ترکيب رنگ قالي نايين از مدويت خاصي برخوردار است.

2. 2) عدم توانايي تکنيک بافت منطقه: تنها گره مورد استفاده در اين منطقه نامتقارن، آنهم عمدتاً بصورت جفتي بافي است، در صورتيکه مي دانيم براي بافت چهره نياز به استفاده از چندين نوع گره و تکنيک مختلف بافت جديد ايجاد ظرافتهاي موجود در فرم و رنگ چهره مي باشد.

3. 2) عدم وجود برنامه و يا آموزشهاي لازم جهت ارتقاء سطح دانش بافندگان در زمينه تکنيکهاي مختلف بافت: امروزه نيز چون گذشته در نايين بافندگان تنها آموزش نحوه بافت از استادکاران و بدون هيچ نوع دخل و تصرفي آنرا به کار مي گيرند.

4. 2) عدم نظارت طراحان بر روند بافت: در نايين غالباً طراحان پس از طراحي هيچ نوع نظارتي برروند جريان بافت نداشته و عملاً ارتباطي بين اساتيد طراح و بافنده وجود ندارد و اين نکته با توجه به عدم آشنايي بافندگان با فرم و رنگ صحيح نقوش حساسي چون چهره، سبب بروز مشکلات عمده اي مي گردد.

5. 2) نگرش اقتصادي صرف، نسبت به مسئله قالي در فرهنگ ناييني: بدين معنا که در اين شهرستان عدم وجود زمينه هاي صنعتي، کشاورزي و دامپروري در سطح وسيع، سبب اتکاء اقتصاد منطقه بر هنر، صنعت قالي شده است و در چنين شرايطي تنها با وجود بازار فروش و ارزش افزوده به ميزان لازم، ديگر نيازي به ايجاد تحول درنقوش و ساير مراحل توليد ضروري به نظر نمي رسد.

فرش نايين، با کيفيتي که در بازارهاي جهاني معروف است، از آن نوع فرشهايي نيست که استفاده از پشمهاي ضخيم ايراني در آنها امتيازي به حساب آيد. پشم مصرفي در اين فرشها از نوغ ظريف است و درصد بالايي از آن نوع پشمي است که به آن کرک گفته مي شود. اما آنچه مي توان در مورد پشم يا کرک مورد استفاده در اين فرشها گفت، آنست که کلاً از پشم نو و خالص و از نظر ظرافت از حد استاندارد پشمهاي ايراني بالاتر است. فرش نايين از زمينه هاي نادر و مناسب کاربرد پشمهاي ظريف غيرايراني است.
فرش نايين داراي گره فارسي و دو پود است. ساختار فرش متکي بر بافت و شرايط فني حتي الامکان دقيق است. نقايص بافت از جمله کجي، سره، نزدن پود، دو دست شدن، چند رنگي، و غلط بافي در اين فرش بسيار کم و کيفيت توليد در حد بالاي استاندارد است. بديهي است که در اينجا هنگامي که صحبت از فرش نايين مي شود، نوعي فرش خاص مورد نظر است که از نظر بازارهاي داخلي و جهاني، به عنوان يک فرش عالي ايراني شهرت ويژه يي دارد و به آساني مي توان دريافت که کيفيت عالي بافت، که متضمن ثبات رنگ، ابعاد، استحکام، دوام و همچنين صحت و دقت در نقشه است، در اين شهرت بي تأثير نبوده است.
دارها عموماً چوبي است و تلاش هايي براي تعديل آنها به دارهاي فلزي صورت گرفته است. روش نصب دار و شيوه ي چله کشي و پايين کشي فرش، مشابه مراکزي نظير اصفهان و کاشان است و افرادي خاص درانجام اين کارها مهارت و تجربه دارند.
فرش هايي که درون منازل و عمدتاً به وسيله ي زنان بافته مي شود، به دليل طولاني بودن زمان بافت، فشار چنداني بر بافنده وارد نمي کند. پرداخت اوليه، ضمن بافت صورت مي گيرد و پرداخت نهايي فرش هايي بالاتر از 160 جفت (گره) با دست انجام مي شود. نايين يکي ازمراکز موفق بافت فرش هاي بزرگ پارچه با کيفيت خوب بوده است (شايد علت اين امر استاندارد بودن نسبي نقشه هاست که باعث افزايش سرعت توليد مي شود).
اگر چه امروز تعداد اين فرشها کم شده، ولي استفاده از دستگاههاي مکانيکي پيشرفته براي شستشو، کز دادن (براي از بين بردن گره ها و پرزهاي اضافي پشت فرش) و پرداخت، در مراحل تکميل اين فرش ها ضروري است. کار گاه هاي نايين، چه در مراحل بافت و چه در مراحل تکميل، عموماً روشن و پر نور بوده و از نظر استاندارد مطلوب مي باشند و اين امر بي ترديد از دلايل بالا بودن کيفيت فرش هاي توليدي است.
تار و پود فرشهاي نايين از پنبه و پرز از ابريشم ولي ترکيب پشم و ابريشم است که معمولاً ابريشم سفيد را در حاشيه نقوش فرش مي بافند که به طرح حالت برجسته مي بخشد.
گره: فرشهاي نايين با گره سنه بافته مي شوند و تعداد آنها از سيصد هزار تا يک ميليون گره در هر متر مربع تغيير مي کند.
قاليهايي که براي مصرف خانواده ها به کار مي رود مجموعاً ساختاري محکم و پرزهايي بلند دارد تا براي زير پاي افراد و خانواده دوام بيشتري داشته باشند و چون قاليهاي نايين داراي
پرزهايي کوتاهند، و اکثراً رنگهاي روشن در آنها به کار رفته، براي مصرف خانواده ها کمتر مورد احتياج است و بيشتر براي تزئين به کار مي رود.
خامه مورد مصرف در فرش نايين از کارخانه ي پشم هرند – شرق يزد، صنايع کرک کاشان و صنايع کاشان فراهم مي آيد و از نمره 8 تا 20 متريک در اين فرش به کار مي رود که نمره 20 آن در فرشهاي ظريف ناييني مصرف مي شود. نخهاي مورد مصرف در چله ي فرش، از نوع چله ي موردمصرف در فرشهاي اصفهان است و از اصفهان و کاشان تأمين مي شود، عليرغم شهرت فرشهاي ابريشم، فرش نايين بيشتر بر پنبه و پشم متکي است.

ادامه مطلب

پيدايش صنعت و هنر فرش در نايين به شهادت کتاب تاريخ نايين تاليف عبدالحجت بلاغي با بنيان گذاري اولين مدرسه نايين ارتباط دارد. در سالهاي آغازين نهضت مشروطه ايران يکي از فضلا به بنام « اديب ناييني» در دهه 1290 شمسي در کنار مکتب خانه هاي سنتي مرسوم، مدرسه اي جديد به سبک مدارس امروزي را در نايين تاسيس نمود. در سالهاي 1296 شمسي تا 1307 فردي بنام ميرزا جلال پيرزاده که ناظم مدرسه بود متوجه گرديد که بسياري از دانش آموزان عليرغم هوش و استعداد فوق العاده پس از اخذ تصديق ابتدائي به دليل ضعف اقتصادي بعنوان نيروي مولد کار در خدمت اقتصاد غالباً کشاورزي و کارگري خانواده قرار گرفته و ناچار به ترک تحصيل مي باشند.
لذا در سال 1302 شمسي با هزينه شخصي کلاس فني در مدرسه ايجاد نموده و از دو برادر بنامهاي ميرزا سيد حسين و ميرزا سيد جواد سجادي که با هنر قالي بافي در منطقه اراک آشنا شده بودند دعوت به همکاري و آموزش نمود، که طي دو سال دانش آموزان با ذوق را با اين هنر آشنا نمود. اگر چه ميتوان اين دو برادر را جزء اولين بافندگان فرش در نايين قلمداد نمود ولي مردم نايين از دير باز با هنر بافتن زيلو، پلاس و گليم و جامه هاي دست باف کرباسي با استفاده از پنبه هاي توليدي در اقليم کوير آشنا بوده اند و حتي ساليان متمادي با استفاده از موي شتر اصلي ترين جامه مردم «عبا» را توليد نموده اند.
بدين سبب ميتوان به فراست و تيزبيني آن معلم دلسوز پي برد که با تغيير چرخه توليد و بافت، هنر بافتن مردم منطقه را به هنري پرسود و منفعت سوق داد. به موازات کار مدرسه بانوئي قاليباف که اصالتاً اهل اراک بوده و با فردي اهل نايين ازدواج نموده بود، در منازل به آموزش زنان و دختران همت گماشت و طولي نکشيد که اولين کارگاه قالي بافي با مساعي فردي بنام حاج ملا قاسم صادقي در محله چهل دختران نايين شروع به توليد فرش نمود.
در ابتدا به دليل نبود طرح و نقشه بومي از طرحهاي اصفهان و ... استفاده مي شد که به مرور افرادي همانند برادران حبيبيان خصوصاً حاج فتح اله حبيبيان، علي محمد رهنما، سيد محمد برهاني، ولي اله شرعي، مرتضي پهلوان صفائي، با استعانت از طبيعت کويري و فرهنگ غني مردم و با الهام از معماري و گچ بريهاي مسجد جامع نايين « متعلق به قرن دوم تا چهارم هجري» به ابداع طرح و نقشه پرداخته و بافنده خلاق که با هنر بافتن از پيش بيگانه نبود دقت، نظم و سليقه را چاشني کار نموده و اين محصول ظريف را جايگزين عبا (که با تغيير پوشش عمومي در حال منسوخ شدن بود) نمود.
از ميان افراد فوق الذکر خانواده حبيبيان بعنوان يکي از بانيان صنعت فرش نقش اصلي و اساسي تري در جنبه هاي هنري و تزييني فرش ايفا نمود که به دليل کيفيت بالاي فرشهاي ابريشمي محصول کارگاههاي آنان، با مارک نايين ـ حبيبيان به شهرتي عالمگير دست يافته که بيشتر آن به کشورها اروپائي و آمريکايي به فروش رسيده و مي رسد.
پس از تکثير تصاعدي دارقالي در کمتر از دو دهه صنايع مادر و جانبي عمدتاً سنتي و دستي همانند نخ ريسي، نخ تابي، چله دواني، نقشه کشي ، رنگرزي، رفوگري، قاليشويي و قالي سازي بطور کاملاً مستقل خودکفا و بومي در نايين بوجود آمد که بعنوان مثال براي رنگ آميزي خامه با شيوه هاي کاملاً سنتي از مواد موجود در طبيعت همانند پوست انار، پوست گردو و روناس استفاده مي گردد.
مواد اوليه مورد نياز توليد فرش عبارت است از خامه، ابريشم، نقشه و طرح که بطور کلي نقشه حائز اهميت بوده که ظرافت و رنگ آميزي خارق العاده بعضاً 5/1 تا 2 برابر به ارزش آن افزوده و به نظر اهل فن نقشه خوب توانائي پوشاندن ديگر عيوب قالي را خواهد داشت.
از جمله نقشه هاي مورد استفاده مي توان از طرحهاي لچک و ترنج، شکارگاه، گلداني، گلي مرغي، درختي يا جنگلي نام برد که با کاربرد رنگهاي يشمي، کرم وسرمه اي در متن فرش و ترکيبات ديگر رنگها همانند عنابي، نخودي، قرمز، سفيد در حواشي استفاده گرديده و از ابريشم براي ، برگها و ساقه گياهان استفاده گرديده که اين امر از تداخل رنگها جلوگيري مي نمايد.
معيار ظرافت فرش از لاي نخ چله معين که در انواع 4 لا، 6 لا، 9 لا در نوسان بوده که نوع 4 لا کمياب بوده و ظرافت تار و پود آن به حدي است که براي بافت نياز به سرپنجه هاي نازک و براي نقشه خواني نياز به بينائي قوي است که اين کار از عهده نوجوانان 8 تا 10 ساله ساخته است.
بافت قالي به روش گره زدن بصورت يک جفتي بوده که همانند بسياري از کارها که تقلب در آن رايج بوده بعضاً دو جفتي هم گره زده مي شود که البته باعث پايين آمدن کيفيت بافت مي گردد.
بهرحال قالي هاي نايين بيشتر 6 لا و 9 لا بوده و اندازه مرسوم فرش هاي نايين بيشتر 6 و 9 متر بوده که متاثر از تقاضاي بازار اندازه در نوسان مي باشد. بطور مثال اندازه فرش موسوم به پشتي 80*20/1، اندازه قاليچه يا پرده اي 170*70/2 بوده و قالي 12 متر و 24 متر و حتي 1500 متر مربع توليد گرديده و در سالهاي اخير طرحهاي ابتکاري گرد با قطرهاي 60 سانتي متر و قطرهاي 2 و 3 متر و حتي بيشتر بافته شده است. رج شمار بيشتر فرشهاي ناييني بين 50 تا 70 گره در هر 5/6 سانتي متر يا 7 سانتي متر مي باشد. متاسفانه در سالهاي گذشته به دليل سياستهاي انقباضي و جلوگيري از صادرات ، سرمايه گذار مجبور گرديد تا مواد اوليه فرش و اهل فن آن را جهت توليد به کشورهاي همسايه سوق داده که عملاً اين صنعت در کشورهاي مجاور نيز به طور ناخواسته احياء گرديده و به مرور در حال قبضه بازار مصرف مي باشد. از طرف ديگر بدليل قيمت بالاي مواد اوليه و قيمت پايين محصول داخلي و عدم صرفه اقتصادي، اين حرفه با مشکلات عديده روبرو بوده که با روي نياوردن جوانان به آن، به تدريج منسوخ خواهد گرديد، که مي بايست متوليان امر جايگاه فرش را به عنوان يک کالاي اقتصادي - صنعتي دوباره تعريف نموده و با کنترل و نظارت بر تمامي شئون، جايگاه آن را به عنوان يک کالاي ارز آور در اقتصاد بين الملل حمايت و تقويت نمايند.
اگرچه هر انسان هنر دوستي در مقابل هنر سرپنجه بافنده سرتعظيم فرود مي آورد ولي شايد به مصداق تمثيل عاميانه ((گوزه گر ازکوزه شکسته آب مي خورد)) نسبت به اين هنروران بي نام و نشان که با فرسايش قواي جسماني خود به خلق نقشهاي بديع پرداخته و از دسترنج خود کمتر بهره مند گرديده اند غرق محبت و حتي تاثر خواهد گرديد.
در پايان قطعه زيباي دختر قاليباف سروده شاعر تواناي معاصر مرحوم جلال بقائي ناييني که با دستمايه قرار دادن اين تمثيل شعري را به رشته نظم در آورده به عنوان حسن ختام درج مي گردد.

تهيه و تنظيم:
محسن ميرزابيگي ناييني
کارشناس مسئول سياسي و اجتماعي

در امر نساجي شهرت نايين در سالهاي قبل به عباي بسيار ظريف آن بود که از پشم شتر بافته مي شد اما کم کم عبا بافي رونق خود را از دست داد و مردم اين شهر نيز قاليبافي را جايگزين آن کردند.
سيسيل ادواردز در مورد قالي نايين مي گويد: چون قاليبافان به ريسيدن کلافهاي ظريف براي تهيه پارچه هاي نازک و ريز عادت داشتند، چله هاي قاليچه را طوري قرار دادند که در هر اينچ 2222 گره به دست آمد و به اين ترتيب قاليچه هايي تهيه کردند که از لحاظ ريزي بافت تا آن موقع در ايران نظير نداشت. چون جنسي جديدي بود و ميزان فرآورده نيز زياد نبود، خيلي خوب به فروش رفت.
آغاز ورود و تجارت قالي نايين در تهران (پايتخت) رامي توان سال 1318 هجري شمسي، يعني در سالهاي آغازين جنگ دوم جهاني برشمرد. اين جريان در پيشبرد هنر قاليبافي اين منطقه بسيار مؤثر بودو باعث معرفي هر چه بيشتر آن گرديد.
ادواردز در اين مورد نيز مي گويد: سپس جنگ جهاني آغاز گرديد و بازار تهران رونق گرفت. در آن هنگام از نظر تازه به دوران رسيده هاي پايتخت هيچ کالايي خيلي خوب و يا خيلي گران نبود. پس قاليچه هاي نايين به تهران حمل گرديد و در آن جا به عنوان ريز باف ترين و يکي از بهترين قاليچه هاي ايران شناخته شد.
توضيحات مذکور مربوط به اوضاع قاليبافي در نايين تا سال 1328 شمسي مي باشد. اما با سپري شدن اين برهه زماني و آغاز شرايط اجتماعي، سياسي و فرهنگي جديد در جهان، بازارهاي جديد و وسيع تري براي قالي نايين پديد آمد. به طوري که نه تنها باعث گرايش هر چه بيشتر مردم نايين به سوي اين حرفه گرديد، بلکه سبب تمايل قاليبافان ساير نواحي کشور نيز به امر توليد فرش نايين شد.
امروزه در منطقه نايين، قاليبافي جزء لاينفک زندگي مردم شده، به طوري که تقريباً در تمامي منازل حداقل يک دار قاليبافي برپاست و بيننده تيزبين در يک نگاه جهتگيري تمامي امور ظاهري و باطني شهر را در راستاي قاليبافي مي بيند. آنچنان که نام نايين، تصوير گر شهري با کوچه و گذري پوشيده از قالي در جهان گرديده است.
در حدود سال 1310 هجري شمسي، نشر و انتقال قالي نايين به بخشها، روستاها و شهرهاي همجوار آغاز شد. بدين ترتيب در منازلي که دار قالي برپا بود، در مقابل يکسال کار بدون مزد (به دختران طالب يادگيري که از روستاهاي اطراف مراجعه مينمودند) آموزش قاليبافي مي دادند. پس از اين مدت کارآموزان خود اقدام به برپايي دار قالي در منازل خويش مي نمودند و ايشان نيز تحت شرايط مذکور به آموزش قاليبافي مبادرت مي ورزيدند. اين جريان موجب انتقال اين هنر – صنعت به روستاهاي اطراف و شهرهاي همجوار گرديد.
مهمترين جهش توسعه، بخش خوربيابانک بود که توسط فردي به نام، رحيم رنگ آميز ناييني که خدمتگزار اداره آموزش و پرورش نايين بود و سپس به بخش خور منتقل گرديد، صورت پذيرفت
اما توسعه و گسترش فرش نايين به اين جا نيز ختم نشد و به شهرها و مناطق مهم ديگر همچون: کاشمر، مشهد، آمل (مازندران)، چهار محال و بختياري، اصفهان، فارس، زاهدان و غيره نيز راه يافت. و اين در شرايطي بود که اين شهرها عمدتاً خود از مراکز قاليبافي بوده و داراي قالي بومي خاصي بودند.

اصفهان در زمان صفويه يکي از مراکز عمده قاليبافي بود، در اين شهر تعداد زيادي کارگاه وجود داشت که در آن قالي هاي زربفت مي بافتند.
اصفهان در زمان دسيسه هاي افغان آسيب فراوان ديد و تعداد بسياري از هنرمندان و صنعتگران خود را از دست داد، ولي پس از چندي توانست رونق اوليه خود را به دست آورد.
در زمان قاجاريه قالي بافي اصفهان دوباره احيا شد و در جنگ جهاني اول اصفهان يکي از مراکز عمده تهيه قاليچه بود و پس از آن نيز بحران هاي زياد اقتصادي تأثيري در کار قالي بافي نگذاشت چون قاليچه هاي آن بسيار ارزان تهيه مي شد.
معاون صنايع دستي و هنرهاي سنتي اصفهان درخصوص تاريخچه قالي بافي در اين استان به ميراث آريا(chtn) گفت: تعداد رنگ هاي انتخاب شده در قالي هاي اصفهان بسيار محدود است که علت اصلي آن کم توجهي رنگرزان و توليد کنندگان به اين مسأله است.
"احمد اديب" با اشاره به اينکه در بافت قالي ها رنگ هاي طبيعي کاربرد کمتري دارد، افزود: در قالي هاي خوب بيشتر از رنگ هاي شيميايي دندانه اي استفاده مي شود.
وي ادامه داد: در روستاهاي اطراف اصفهان نيز دارهاي قالي زيادي وجود دارد که روي اين دارها، قالي و قاليچه ها طرح شاه عباسي و ساير طرح هاي اصفهان بافته مي شود.
وي با بيان اينکه رنگ هاي به کار رفته در اين قالي ها بيشتر نباتي است، گفت: اين رنگ ها از روناس، قارا، اسپرک، گنده يا گندل، پوست گردو، پوست انار و چند گياه ديگر درست مي شود.
اديب به قاليچه هاي بختياري و قالي هاي جوشقان اشاره کرد و افزود: اين قالي ها در حال حاضر در روستاها و شهرهاي اطراف اصفهان بافته مي شود.
معاون صنايع دستي و هنرهاي سنتي اصفهان با بيان اينکه قاليچه هاي بختياري بيشتر در روستاهاي شهرکرد و چهارمحال و بختياري بافته مي شد، گفت: قالي و قاليچه هاي جوشقان نيز از زمان صفويه مشهور بوده و سابقه آن به پيش از زمان صفويان مي رسد.
وي با تأکيد بر اينکه نقش قالي جوشقان شکسته است، افزود: رنگ هاي اين نوع قالي از بهترين رنگ هاي طبيعي انتخاب مي شود و از 250 سال پيش تاکنون همچنان ثابت مانده است.
اديب توضيح داد: در ميمه واقع در سه فرسنگي جوشقان بر سر جاده اصفهان به تهران نيز قالي هايي با همان نقش شکسته جوشقاني اما ريزبافت و بهتر از کار خود جوشقان بافته مي شود.
وي، با بيان اينکه در نايين نيز قالي هاي خاصي بافته مي شود، گفت: صنعت قالي بافي در نايين در آستانه جنگ دوم جهاني آغاز شد و چون بافندگان آنجا همواره با پشم نازکتر سر و کار داشتند به بافتن قاليچه هاي بسيار ريزبافت پرداختند و از آنجا که ميزان توليد کم و جنس بسيار خوب بود، بازار خوبي براي کالاي خود يافتند.
معاون صنايع دستي و هنرهاي سنتي اصفهان ادامه داد: به اين ترتيب قالي نايين که شايد بهترين قالي امروز ايران باشد، پديد آمد زيرا پشم نايين نازکتر و نرمتر از ديگر پشم هاي ايران است.
وي خاطرنشان کرد: شايد 90 درصد قالي هاي اصفهان داراي زمينه کرم رنگ با يک ترنج سر مدادي يا آجري و حاشيه اي با رنگ آجري تند و رنگ هاي فرعي است، زيرا در صنعت قالي بافي اصفهان بيش از 15 رنگ بکار برده نمي شود.